DISKARTE LANG, BOSS!
Kapag ang diskarte mo, may ibang nagbabayad.
“Diskarte lang, boss!”
Ilang beses mo nang narinig ’yan?
Sa kalsada. Sa opisina. Sa palengke. Sa pila. Sa mga transaksyong dapat sana’y simple lang.
Minsan may kasamang ngiti. Minsan may kindat. Minsan parang ipinagmamalaki pa.
“Diskarte lang, boss!”
At kadalasan, wala nang nagtatanong.
Dahil sa Pilipinas, ang pagiging madiskarte ay halos isang katangian na dapat ipagmalaki.
Kapag mahirap ang buhay, dumidiskarte tayo.
Kapag kulang ang pera, naghahanap tayo ng paraan.
Kapag may problema, gumagawa tayo ng solusyon.
Walang masama roon.
Sa katunayan, maraming pamilyang Pilipino ang nabubuhay at umaangat dahil sa sipag, talino, tiyaga, at kakayahang gumawa ng paraan kahit limitado ang oportunidad.
Pero may isang tanong na bihira nating itanong.
Kapag ang diskarte mo, may ibang nagbabayad… diskarte pa ba ’yan?
ANG PILA NA AYAW NATING PILAHAN
Isipin mo.
Maaga kang gumising para mag-asikaso ng dokumento.
Nagbiyahe ka nang dalawang oras. Gumastos sa pamasahe. Pumila nang matagal.
Tapos may dumating.
Hindi pumila.
May kakilala raw sa loob.
Makalipas ang ilang minuto, tapos na ang transaksyon niya.
Ikaw? Naghihintay pa rin.
Para sa kanya, mahusay siyang dumiskarte.
Para sa iyo, may isang taong nakalamang dahil may koneksyon siya.
At kung ikaw naman ang may kakilala sa loob?
Tatanggihan mo ba ang pagkakataon?
O sasabihin mo rin…
“Diskarte lang, boss.”
Diyan nagsisimulang maging komplikado ang usapan.
Dahil madaling magalit sa sistemang hindi patas.
Mas mahirap tanggihan ang benepisyo kapag tayo na ang nakikinabang.
GALIT SA KORAPSYON. PERO…
Halos lahat tayo may reklamo tungkol sa korapsyon.
Mga opisyal na inuuna ang sariling interes.
Mga proyektong hindi matapos-tapos.
Mga serbisyong mabagal, magulo, at minsan ay parang kailangan pang lagyan para gumalaw.
Pero tingnan din natin ang maliliit na transaksyon sa araw-araw.
Nahuli sa traffic violation?
“Boss, baka puwedeng pag-usapan na lang.”
May kailangang permit?
“Wala bang mas mabilis na paraan?”
May kakilala sa opisina?
“Pakiusap naman, baka puwedeng unahin.”
Hindi lahat ng naghahanap ng tulong ay gumagawa ng mali. At hindi rin patas na sisihin ang ordinaryong mamamayan kapag may taong may kapangyarihang nanghihingi o nangingikil.
Pero kapag kusa nating ginagamit ang pera, koneksyon, o impluwensya para makakuha ng pabor na ipinagkakait sa iba, ibang usapan na iyon.
Hindi nagiging tama ang isang bagay dahil maliit lang ang halaga.
At hindi nawawala ang problema dahil marami namang gumagawa.
Ang korapsyon ay hindi lamang problema ng mga taong nasa mataas na posisyon. May mga pagkakataong pinapalakas din ito ng mga taong handang makipaglaro sa maling sistema.
ANG KALSADA, ANG BASURA, AT ANG MGA PALUSOT
Galit tayo sa trapik.
Pero may mga motoristang sumasalungat sa daloy ng sasakyan para lang makaiwas sa pila.
May sumisingit kahit may ibang matagal nang naghihintay.
May humaharang sa pedestrian crossing dahil nagmamadali.
At kapag pinagsabihan?
“Sandali lang naman!”
“Lahat naman gumagawa!”
“Diskarte lang!”
Ganoon din sa basura.
Kapag bumaha, galit tayo sa gobyerno.
At may mga pagkakataong makatwiran ang galit na iyon. Totoong problema ang kakulangan sa maayos na drainage, waste management, infrastructure, at pagpapatupad ng mga patakaran.
Pero hindi rin natin puwedeng balewalain ang sariling kontribusyon sa problema.
Ang basurang itinapon sa kanal ay hindi kusang napunta roon.
Ang plastik na iniwan sa kalsada ay hindi kusang lumipad mula sa basurahan.
Hindi kayang ayusin ng personal na disiplina ang lahat ng problema sa imprastraktura.
Pero hindi rin dahilan ang kapalpakan ng sistema para wala na tayong pananagutan.
Puwedeng sabay na may pagkukulang ang gobyerno at may responsibilidad ang mamamayan.
Hindi kailangang pumili ng isa lang.
KAPAG ANG PANLALAMANG AY TINAWAG NA TALINO
May kakaibang paraan tayo minsan ng pagtingin sa taong nakakalusot.
Kapag nakaiwas sa proseso, madiskarte.
Kapag nakakuha ng pabor, magaling makisama.
Kapag nakalamang sa transaksyon, marunong sa buhay.
Pero kapag tayo ang naagrabyado?
Biglang unfair.
Biglang mali.
Biglang kailangan ng hustisya.
Ang tanong:
Bakit nagbabago ang ating prinsipyo depende sa kung sino ang nakikinabang?
Hindi lahat ng shortcut ay masama.
Kung nakahanap ka ng mas mabilis na paraan para matapos ang trabaho nang walang nilalabag na karapatan, mahusay na diskarte iyon.
Kung nakapagtayo ka ng negosyo gamit ang kakaunting puhunan at maraming pagkamalikhain, kahanga-hanga iyon.
Kung nakahanap ka ng legal at patas na paraan para mapagaan ang buhay ng pamilya mo, walang dahilan para ikahiya iyon.
Pero kung ang shortcut mo ay nangangahulugang may ibang nawalan ng pagkakataon, oras, pera, o karapatan…
Hindi na sapat ang sabihing matalino ka.
Dahil may malaking pagkakaiba ang pagiging maparaan at pagiging mapagsamantala.
HINDI LAHAT AY MAY PAREHONG PAGPIPILIAN
May isa pang bahagi ng kuwentong ito na hindi natin dapat kalimutan.
Hindi lahat ng gumagawa ng maling desisyon ay may parehong kalayaan o pagkakataong pumili.
May mga taong nagtatrabaho nang buong araw pero kapos pa rin.
May mga pamilyang isang emergency na lang ang layo sa pagkakautang.
May mga mamamayang nahaharap sa mabagal, magastos, o hindi patas na proseso.
Kapag ang isang tao ay napipilitang humanap ng paraan para mabuhay, hindi sapat na sabihan lang siyang sumunod sa patakaran.
Kailangan ding itanong kung bakit napakahirap gawin ang tama.
Kung ang legal na proseso ay hindi abot-kaya, napakabagal, o hindi pantay ang pagpapatupad, may responsibilidad ang mga institusyong ayusin iyon.
Dahil ang isang patas na lipunan ay hindi lamang nangangailangan ng disiplinadong mamamayan.
Nangangailangan din ito ng mga sistemang karapat-dapat sundin at mga opisyal na handang managot.
Ang pag-unawa sa dahilan ng isang maling gawain ay hindi nangangahulugang kinukunsinti natin ito.
Pero kung gusto nating mabawasan ang problema, kailangan nating unawain kung bakit ito nangyayari.
HINDI RIN NAMAN AKO MALINIS
Ito marahil ang pinakamahirap aminin.
Madaling magsulat tungkol sa maling ginagawa ng ibang tao.
Madaling magreklamo sa social media.
Madaling magalit sa mga taong sumisingit, nanlalamang, o gumagamit ng koneksyon.
Pero sino ba sa atin ang hindi pa gumawa ng isang bagay na alam nating hindi tama?
Sino ang hindi pa naghanap ng palusot?
Sino ang hindi pa nanahimik dahil mas madaling umiwas kaysa makialam?
Hindi ibig sabihin nito na pare-pareho tayong may kasalanan.
Hindi rin ibig sabihin na ang maliit na paglabag ay katumbas ng malawakang korapsyon.
Magkaiba ang bigat, epekto, at pananagutan.
Pero may isang bagay na maaari nating suriin sa sarili.
Pareho ba ang pamantayan natin kapag tayo ang gumagawa at kapag tayo ang naaapektuhan?
Dahil kung gusto nating magkaroon ng mas patas na lipunan, hindi sapat na humingi lang tayo ng pagbabago mula sa ibang tao.
Kailangan din nating pag-isipan kung paano tayo kumikilos kapag walang nakatingin.
MAHAL KITA, PILIPINAS. PERO…
May dahilan kung bakit ipinagmamalaki natin ang pagiging Pilipino.
Ang pagiging maparaan.
Ang pagtutulungan.
Ang kakayahang tumawa kahit mahirap ang sitwasyon.
Ang pagbangon pagkatapos ng sakuna.
Ang pagsisikap para sa pamilya.
Hindi natin kailangang itapon ang mga katangiang iyon.
Pero hindi rin natin kailangang gawing dahilan ang mga iyon para tanggapin ang mga bagay na dapat nang baguhin.
Hindi lahat ng nakasanayan ay tama.
Hindi lahat ng nakakalusot ay magaling.
Hindi lahat ng marunong dumiskarte ay dapat tularan.
At hindi lahat ng nagsasabing “ganyan talaga sa Pilipinas” ay kailangang paniwalaan.
Dahil baka isa sa pinakamalaking problemang kinakaharap natin ay hindi lamang ang mga taong lumalabag sa patakaran.
Kundi ang unti-unti nating pagtanggap na normal lang iyon.
Na wala nang magagawa.
Na kailangan mo ring manlamang para hindi ka malamangan.
Na kung hindi ka marunong makisabay, ikaw ang talo.
Pero kailan pa naging kahinaan ang pagiging patas?
At kailan naging katangahan ang paggawa ng tama?
ANG TANONG NG MOOSE
Hindi natin kailangang maging perpekto.
Hindi rin natin kailangang magkunwaring wala tayong pagkukulang.
Pero baka puwede nating simulan sa isang simpleng tanong bago tayo gumawa ng paraan.
Sino ang makikinabang?
At higit sa lahat…
Sino ang magbabayad?
Dahil kung ang tagumpay mo ay nakasalalay sa panlalamang sa kapwa, baka hindi diskarte ang tawag doon.
Baka palusot lang.
At kung patuloy nating gagawing normal ang ganitong pag-iisip, hindi sapat na palitan ang mga taong namumuno.
May kailangan ding baguhin sa paraan ng pakikitungo natin sa isa’t isa.
Mahal kita, Pilipinas.
Pero minsan…
Putangina. Nakakapagod.
ENDING
Kapag ang diskarte mo, may ibang nagbabayad.
Diskarte pa ba ’yan, o panlalamang na?
Hindi lahat ng kuwento ay may simpleng sagot.
Pero lahat tayo may puwedeng pag-isipan.
WALANG MUKHA. PURO KWENTO.




